2023-cü il oktyabrın 1-də Türkiyə Daxili İşlər Nazirliyində həyata keçirilən və cəhd səviyyəsində qalan terror aktı Türkiyənin terrorla mübarizəsində yeni səhifə açıb. Hücumdan dərhal sonra Türkiyə İraq və Suriyadakı terror hədəflərinə qarşı genişmiqyaslı əməliyyata başlayıb. Lakin bu proses Türkiyə-ABŞ münasibətlərinin Suriya məsələsində adi eniş-yoxuşlarını yenidən gündəmə gətirib. Bu çərçivə Türkiyənin terrorla mübarizə strategiyasının yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir ki, bu da son hadisələr fonunda yenilənməlidir.

Terror aktının xarakteri

Terror aktının vaxtı Türkiyənin terrora reaksiyasında mühüm bir detal olaraq ortaya çıxdı. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılış gününə təsadüf edən hücum xalqın milli iradəsinə meydan oxumaq kimi qəbul edilib. Zaman baxımından terror təşkilatının öz hərəkətlərinin mühüm günlər və hadisələrlə üst-üstə düşməsi ənənəvi terror meyli olsa da, Türkiyə Cümhuriyyəti üçün parlamentin iradəsinə hücum xüsusi məna kəsb edir. Əslində, 15 iyul xəyanətkar çevriliş cəhdi zamanı FETÖ üzvü pilotların Türkiyə Böyük Millət Məclisini bombalaması da eyni məntiqlə ələ alınıb və çevriliş cəhdindən sonra Türkiyəyə səfər edən digər dövlət nümayəndələri xüsusi olaraq TBMM-ə aparılıb.

Bu hücumun mühüm cəhəti onun 2001-ci il sentyabrın 11-də Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) Nyu-York və Vaşinqton şəhərlərində “Əl-Qaidə” tərəfindən həyata keçirilən terror aktları ilə oxşarlığıdır. 13 noyabr 2022-ci ildə İstiqlal küçəsində mülki vətəndaşları hədəf alan hücum və 1 oktyabr hücumu nəzərə alınarsa, “Əl Qaidə” ilə PKK-nın terrorçu kimlikləri arasında heç bir fərq olmadığını rahatlıqla söyləmək olar. Xatırladaq ki, “Əl-Qaidə” hücumlardan birini Nyu-Yorkun dünyaca məşhur biznes mərkəzinə, digərini isə dövlətin simvolu olan Pentaqona qarşı həyata keçirib.

PKK-nın 40 illik terror fəaliyyəti bir yana qalsın, 13 noyabr və 1 oktyabr hücumları keyfiyyət baxımından 11 sentyabrdan çox da fərqlənmir. Odur ki, Türkiyənin özünümüdafiə məqsədilə bu cür hücumlara cavab verməsi, terror təşkilatının Suriya və İraqda “imtiyazlı” mövqe tutmasının qarşısını alması beynəlxalq hüquq və adət-ənənələrdən irəli gələn bir haqqdır. Digər tərəfdən, qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ 11 sentyabr hadisələrindən sonra Əfqanıstan və İraqı işğal edib, Türkiyə isə yalnız terror təşkilatına qarşı mübarizə şüarını önə çəkib.

Türkiyənin strategiyası

İstiqlal küçəsindəki hücumda olduğu kimi, Türkiyə Daxili İşlər Nazirliyinə hücumun Suriyada planlaşdırıldığı və terrorçuların bu ölkədən sızdığı məlum olduqdan sonra İraq və Suriyada terrorçuların hədəflərinə hava zərbələri təşkil edilib. MİT və Milli Müdafiə Nazirliyinin koordinasiyalı əməliyyatlarında terror təşkilatının daha əvvəl aşkarlanaraq hədəf bazasına daxil edilən “kataloq” hədəfləri məhv edilib. Bu prosesin davam edəcəyi gözlənilir. Belə görünür ki, Türkiyə quru əməliyyatından daha praqmatik bir üsul tətbiq edib.

Mövcud metodun 2 ayağı var. Birincidə terror təşkilatının psixologiyasını, özünə inamını məhv etmək planı var. İkincisi, təşkilatın daha sağ qalmasının indeksləşdirildiyi ABŞ, Rusiya və İrana arxalana bilməyəcəyi aydın şəkildə göstərildikdən sonra plan həyata keçirilir. Bu çərçivədə MİT-in “yüksək dəyərli hədəflərə”, Müdafiə Nazirliyi ünsürlərinin isə regional hədəflərə qarşı “atəşlə hücumu” prosesi intensivləşib. Zaman və məkanın MİT və Milli Müdafiə Nazirliyi tərəfindən seçildiyi bu üsulda hücumdan sonra kimin və ya hansı hədəfin zərərsizləşdirildiyi açıq şəkildə ifadə edilir. Terrorçuların açıqlamaqdan çəkindiyi itkilər Türkiyə mətbuatına təqdim olunanda təşkilat rəhbərliyi casus ovu, “özünütənqid” və təşkilat jarqonu ilə desək, “təhlil” proseslərinə start verir. Bu proses həm də təşkilatın “fəaliyyət azadlığı”nın məhdudlaşdırılmasına səbəb olur.

Türkiyənin siyasi və hərbi məqsədləri

Türkiyənin “artan intensivlikdə və uzun müddətli təzyiq göstərmək” kimi ümumiləşdirilə bilən yeni metodunun siyasi və hərbi məqsədlərini araşdırmaqda fayda var. Türkiyə qısa müddətdə bütün sərhəd boyu 30 kilometr dərinlikdəki ərazini terror təşkilatından təmizləmək istəyir. Orta müddətli hədəf terror təşkilatının nüfuzunu və özünə inamını sıfıra endirməkdir. Əslində, təşkilat həm bölgə xalqına, həm də onu dəstəkləyən ölkələrə “bacarığı və qabiliyyəti” olduğunu sübut etməyə çalışır. Lakin 1 oktyabrdan sonra ərəb qəbilələrinin üsyanı, MİT əməliyyatları və hava hücumları ilə təşkilatın əsl vəziyyəti üzə çıxdı. Xarici dəstək olmadan yaşaya bilməyəcəyini anlayan terror təşkilatı ABŞ və Rusiya hərbi qulluqçularından kömək istəməyə başlayıb.

İraq və Suriyada təşkilat üzvlərinin hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması, təşkilat rəhbərlərinin İraqda özlərini mağaralara “həbs etməsi”, təşkilatın Suriyadakı liderinin ABŞ bazalarına sığınması kimi faktlar əslində təşkilatın mənzərəsini ortaya qoyur. Əslində terror təşkilatı üzvləri hər cür tədbir görsələr belə, hədəf olmaqdan xilas ola bilmirlər. Şübhəsiz qorxu psixologiyasına gətirib çıxaran bu ruh halı səhvlərə və uyğunsuzluqlara səbəb olur.

Əslində qurumun hazırkı durumu Türkiyənin uzunmüddətli hədəfinə addım-addım yaxınlaşdığını göstərir. Türkiyənin İraq və Suriyadakı terror təşkilatını marginallaşdırmaq və təşkilatı təhdid səviyyəsindən risk səviyyəsinə endirmək məqsədilə uzunmüddətli strategiya həyata keçirdiyini ifadə etmək olar. Bu kontekstdə biz region ölkələri ilə ünsiyyət qurmaq, region xalqlarına müraciət etmək və beynəlxalq siyasətin unikal dinamikasını formalaşdırmaq üçün intensiv səylər görürük.

Uzunmüddətli problem sahələri

Uzunmüddətli strategiyada problemlərdən xəbərdar olmaq lazımdır. Türkiyənin region ölkələri ilə ünsiyyətində hələ də problemlərin olduğu bir həqiqətdir. Terror təşkilatının İraqda yaşayış sahəsi tapması ilə bağlı İraq tərəfində uyğunsuzluqlar var. O, İraqı idarə edən Dövlət İdarəetmə Koalisiyasının baş naziri Məhəmməd Şia əl-Sudani və Kürdüstan Vətənpərvərlər Birliyinin (KYB) prezidenti Bafel Talabaninin rəhbərliyi altındadır. Bafel Talabani isə həm İran, həm də ABŞ ilə eyni vaxtda görüşür və birbaşa terror təşkilatı PKK-ya dəstək verir. Bu yolla Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) ilə rəqabətdə üstünlük təşkil etməyə çalışır. ABŞ-nin İranla əlaqələri olan Talabaniyə qarşı tolerantlığı suallar doğurur.

Sorğulanması lazım olan digər məsələ isə İraq hökumətinin Türkiyə sərhədinə bitişik Qəndil, Asos, Mahmur və Sincarda mövcud olan terror təşkilatı PKK-nı öz ərazisindən çıxara bilməməsidir. İraqda fəaliyyət göstərən iranlı kürd separatçılarının İran sərhədindən çıxarılması prosesi bir qədər maraqlıdır. İran 2023-cü il sentyabrın 19-na qədər vaxt verərək hərbi əməliyyatla hədələdikdə, İraq hökuməti hərəkətə keçdi və problemin həllini tapdı. Bu ünsürlər İran sərhədindən çıxarıldı. PKK-ya gəlincə, həmin İraq hökuməti imkansızlığından danışır və Türkiyəyə hərbi əməliyyatlar üçün reaksiya verir. Digər tərəfdən, İnkişaf Yolu Layihəsi ilə Bəsrə-Bağdad-Mosul xəttini Türkiyə dəmir yolu və yol şəbəkəsinə birləşdirməyi planlaşdıran İraq hökuməti PKK-nın bu layihəyə təhlükə yaratmayacağı ehtimalı ilə hərəkət edir. Bu məsələ İraq üçün ikinci ziddiyyətdir.

PKK-nın Suriyadakı strukturu nəzərə alındıqda mənzərə çox da fərqli görünmür. PYD, YPG, SDF kimi qısaltmalara da şamil edilən PKK-nın Suriyadakı varlığı bu ölkədəki bütün rəqib aktorların konsensus nöqtəsidir. ABŞ-nin İran və Rusiya ilə dərin əməkdaşlığı olan PKK-ya niyə dəstək verdiyini izah etmək çətindir. Maraqlıdır ki, 1 oktyabr hücumlarından sonra Türkiyənin Suriyadakı PKK hədəflərinə qarşı əməliyyatına Rusiya və ya İranın reaksiya verəcəyi gözlənilsə də, ABŞ döyüş qaydalarına zidd reaksiya verib. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının uşaqcasına mesajı ABŞ dövlət mexanizmindəki iyerarxiyanı sual altına qoyur. Ordunun mülki idarəçiliyə tabe olması arqumentini qürurla dilə gətirən və bunu demokratiyanın meyarı kimi təqdim edən ABŞ-də Mərkəzi Güclər Müdafiə və Xarici İşlər Nazirliklərini sıxışdırıb müttəfiqin əleyhinə və terror təşkilatının lehinə bəyanat verə bilər. Maraqlısı odur ki, qorunan qurum Rusiya və İranla da yaxın əlaqədədir.

Daha sonra PKK-nın Suriyadakı varlığı ilə bağlı ABŞ-yə kiçik bir tənqid yönəldilməlidir.

Deyr əz-Zor və Münbicdə ərəb tayfalarının PKK qollarına qarşı qiyamları ilə bölgə xalqının PKK-ya qarşı münasibəti açıq şəkildə göründü. Suriyada xalqa yeridilən və heç bir sosial əsası olmayan təhlükəsizlik sisteminin işə yaramayacağı bəlli oldu. Yəni terror təşkilatı PKK-nın bölgə xalqı tərəfindən rədd edildiyi və PKK-nın Suriya dəyirmanına daşınan “qanlı əl” olduğu ortaya çıxdı. PKK-nın Suriya kürdlərini zorla öz sıralarına cəlb etmək, vergi adı altında qəsb etmək, narkotik-neft ticarəti kimi qəbuledilməz fəaliyyətlərini də qeyd etmək lazımdır. ABŞ Suriya kürdlərinin bu şikayətlərinə məhəl qoymur və Hasakadan gələn “valideyn” səsləri ilə o qədər də maraqlanmır. Üstəlik, 1 oktyabr terrorundan sonra Türkiyənin başlatdığı əməliyyatlara qarşı da mövqe nümayiş etdirilir. 11 sentyabr hadisələrindən sonra 2 ölkəni işğal edən və 42 ölkənin sərhədlərini dəyişdirməyi planlaşdıran ABŞ Türkiyənin 40 illik terror probleminə və 44 min insanın ölümünə məhəl qoymur.

Sonra sual vermək lazımdır: ABŞ-nin İraq və Suriyada PKK ilə həyata keçirməyə çalışdığı layihə nədir?

İraq və Suriya ilə yanaşı, HƏMAS-ın 7 oktyabrda İsrailə hücumunu da PKK ilə oxşarlıq cızaraq nəzərdən keçirmək faydalı olardı. HƏMAS ABŞ və Avropa dövlətləri tərəfindən terrorçu kimi tanınır. HƏMAS-ın hücumlarına qarşı “İsrailin özünü müdafiə etmək hüququ var” deyən bu ölkələr PKK-ya gəlincə səssiz qalmaq bir yana, “müdafiəçi” kimi çıxış edirlər. Əslində, PKK terrorçularının Avropa paytaxtlarında “mükafatlara” layiq görülməsi, PKK-nın Vaşinqtonda Kürd Sülh İnstitutu adı altında təşkilatlanması, PKK və onun yayılan təşkilatlarının “toxunulmazlığı” Qərbin ikili standartlarını sübut edir.

İraq və Suriyadakı hazırkı mənzərəyə baxıldığında Türkiyənin “ağıllı” terrorla mübarizə strategiyasına keçdiyi, terror təşkilatına qarşı şüurlu və koordinasiyalı təzyiq göstərdiyi, zamanın və şəraitin tələblərinə uyğun alternativ planlarla hərəkət ardıcıllığı hazırladığı görünür. Bir tərəfdən hərbi və kəşfiyyat, digər tərəfdən siyasi və diplomatik təşəbbüslərin gücləndiyi bu günlərdə Türkiyənin səbri tükənir. Ona görə də Türkiyə PKK və ya digər terror təşkilatlarının təhdidindən əl çəkməyəcək, lazım olanı lazım olan qədər və lazım olanda edəcək.

Asif Cəfərov
Ordu.az